WESTSTELLINGWERF
NIET AFWACHTEN, MAAR ZELF DOEN

Weststellingwerf, een Friese plattelandsgemeente met 26 dorpen, wil zo dicht mogelijk bij haar inwoners staan. Liefst zelfs tussen hen in. Zo zijn de gebiedsteams in een van de dorpskernen gevestigd in het buurthuis. Want laagdrempeligheid is de sleutel tot vroegsignalering en preventie.

Ergens in 2013 wandelen enkele medewerkers van de Stichting Welzijn en de thuiszorg samen met een Wmo-consulent door Noordwolde, een van de hoofdkernen van Weststellingwerf. Zij zijn verkenners voor de integrale aanpak die Sybrig Sytsma, hoofd sociaal domein, voor ogen heeft. Voordat ze gaat handelen, wil Sybrig namelijk eerst goed weten wat er speelt en wat er echt nodig is.
In het dorp maken de verkenners een praatje met de drogist, de bakker en de kapper. Hun winkels zijn de plekken waar inwoners hun dagelijkse zorgen en verhalen delen. Wat valt de middenstanders op in die gesprekken? Bijna elk antwoord draait om geld: inwoners leven vaak van een uitkering, kampen met schulden en komen nauwelijks aan een baan. Kennis over financiële problemen is hier op alle fronten écht nodig, concluderen ze. Voor Sybrig is dit een richtinggevend inzicht bij de keuzes over de inrichting van de gebiedsteams die de sociale dienst gaan vervangen: vanaf het begin bestaan deze teams niet alleen uit generalisten, maar ook uit inkomensconsulenten.

LAGE DREMPEL
Weststellingwerf is een gemoedelijke plattelandsgemeente in het zuiden van Friesland, met 26.000 inwoners in 26 dorpen. Maar ook hier zijn er soms forse problemen op het gebied van verslaving, psychiatrie, mishandeling en financiële schulden. In de hoofdkernen Noordwolde en Wolvega wonen relatief veel mensen met lage inkomens. Daarnaast kennen beide kernen van oudsher minder sociale samenhang dan de andere kleine dorpen van de gemeente.

DIT DOET DE GEMEENTE WESTSTELLINGWERF NIET MEER:

  • Veel pgb’s uitschrijven.

  • Huisuitzettingen van gezinnen met kinderen.

SUCCESFACTOREN:

  • Luister naar het team. Op verzoek van mede-werkers zijn er twee senior medewerkers voor werkbegeleiding toegevoegd aan de gebiedsteams.

  • Leg de nadruk op preventie en vroegsignalering.

  • Maak de voorzieningen zo laagdrempelig mogelijk.

  • Werk met enthousiaste en kundige medewerkers.

  • Experimenteer en leer.

‘We leggen inwoners geen sancties op als dit contraproductief werkt’
Sybrig Sytsma, hoofd sociaal domein

Van overlast naar werkplek

Een 42-jarige man woont bij zijn ouders thuis, heeft geen inkomen en komt nooit buiten. Als zijn beide ouders de deur uit zijn, zet hij zijn muziek op volle sterkte aan. Dat leidt tot heftige burenruzies. De politie wordt er diverse malen bij geroepen. Bemiddeling helpt even, maar daarna begint de overlast telkens weer opnieuw. Dankzij de korte lijntjes binnen het gebiedsteam krijgt de man een leerplek aangeboden bij de gemeente. Hij blijkt het huis niet uit te durven. Dankzij de leerplek zet hij toch die stap en creëert hij een nieuwe sociale omgeving. Vanuit zijn leerplek wordt hij begeleid naar een nieuwe werkplek. Nu hij overdag aan het werk is, veroorzaakt hij geen overlast meer.

Klimmen op eigen kracht

Jan coördineerde de vrijwilligers in het buurthuis, organiseerde allerlei klussen en kwam veel bij de mensen thuis. Vanuit zijn persoonlijke betrokkenheid wist hij mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt enthousiast te maken voor een stage of vrijwilligerswerk. Jan was al jaren werkloos en pakte deze klussen op als vrijwilliger ter ondersteuning van de opbouwwerker. Tijdens een cursus viel zijn talent op als trainer. Hij bleek hierin echt uit te blinken. Dat vond de gemeente zo waardevol dat ze hem in dienst namen als ‘ervaringsdeskundig professional’. Met behulp van de methodiek ‘Klimmen Op Eigen Kracht’ (KOEK) coacht hij nu mensen vanuit de Participatiewet om dichter bij de verwezenlijking van hun droom te komen. Hij vraagt hun wat ze het liefst doen en wat ze daarvoor nodig hebben. Hij boekt daarmee uitstekende resultaten. Dat gebeurt mede omdat hij als ervaringsdeskundige voor zijn dorpsgenoten het levende voorbeeld vormt van een klimmer op eigen kracht.

Een lage drempel vindt Sybrig daarom extra belangrijk. De gemeente kiest ervoor om de gebiedsteams zo dicht mogelijk bij de inwoners te vestigen. En het liefst tússen de mensen in, zoals in dorpscentrum ‘t Buurthuus Noordwolde. “Hoe lager de drempel, hoe intensiever de gemeente direct de samenwerking kan aangaan met de dorpelingen. Mensen willen eerst even langskomen voordat ze echt zeggen wat er speelt”, vertelt ze. “Ze komen bijvoorbeeld met een opvoedingsvraag, maar daarachter liggen vaak zorgen over het inkomen. Daarom betrekken we vanaf het begin professionals vanuit verschillende disciplines bij een casus, zodat een complete en integrale oplossing mogelijk is.”

CENTRAAL AANSPREEKPUNT
In de twee gebiedsteams van Weststellingwerf werken circa 25 professionals per team met uiteenlopende taken: zorg, fraudepreventie, versterking van de sociale basis, schuldhulpverlening, jeugdhulp en nog veel meer. De teamleden zijn in dienst van de gemeente. Zij zijn het verzamelpunt voor individuele vragen van inwoners over zorg, werk en inkomen en collectieve vragen van een buurt of straat. Ook is het gebiedsteam het centrale aanspreekpunt voor partnerorganisaties, zoals de woningbouwvereniging, huisartsen en wijkagenten.
Inwoners krijgen in het gebiedsteam een vaste contact-persoon voor al hun vragen. Hebben verschillende mensen uit een gezin hulp en ondersteuning nodig? Ook dan is één contactpersoon en één plan voor het hele huishouden het uitgangspunt. Alle teamleden doen een brede intake als een inwoner zich meldt met een vraag. Daarnaast heeft iedereen zijn eigen specialisme. Als je het zelf niet weet, haal je er de juiste collega erbij, licht Jurre Engelsman toe. Als senior medewerker is hij bij team Wolvega verantwoordelijk voor werkbegeleiding, coaching en complexe casuïstiek. “Teamleden komen samen met de inwoner en waar nodig collega’s tot een slimme, integrale oplossing, die ook op de langere termijn houdbaar is.” Ergens in 2013 wandelen enkele medewerkers van de Stichting Welzijn en de thuiszorg samen met een Wmo-consulent door Noordwolde, een van de hoofdkernen van Weststellingwerf. Zij zijn verkenners voor de integrale aanpak die Sybrig Sytsma, hoofd sociaal domein, voor ogen heeft. Voordat ze gaat handelen, wil Sybrig namelijk eerst goed weten wat er speelt en wat er echt nodig is. In het dorp maken de verkenners een praatje met de drogist, de bakker en de kapper. Hun winkels zijn de plekken waar inwoners hun dagelijkse zorgen en verhalen delen. Wat valt de middenstanders op in die gesprekken? Bijna elk antwoord draait om geld: inwoners leven vaak van een uitkering, kampen met schulden en komen nauwelijks aan een baan. Kennis over financiële problemen is hier op alle fronten écht nodig, concluderen ze. Voor Sybrig is dit een richtinggevend inzicht bij de keuzes over de inrichting van de gebiedsteams die de sociale dienst gaan vervangen: vanaf het begin bestaan deze teams niet alleen uit generalisten, maar ook uit inkomensconsulenten.

VLECHTWERKERS
De spil van het gebiedsteam is de vlechtwerker: de social worker die als regisseur van een casus de lijnen uitzet en het netwerk onderhoudt. Deze naam is een knipoog naar het rietvlechten, ooit een belangrijk ambacht in dit gebied. De enige rietvlechtschool van Nederland staat in Noordwolde en is nu een museum. Sybrig: “Vlechtwerk is enige decennia uit de mode geweest, maar het trekt nu weer aan. Dorpelingen en nieuwkomers uit andere landen gaan ermee aan de slag. Ze kopen onder meer tweedehandse stoelen en banken op om de meubelen van nieuw vlechtwerk te voorzien. Dit initiatief komt van de mensen zelf. Wij kijken hoe we het kunnen faciliteren met mensen en ruimte.”
De interactie met deze hedendaagse rietvlechters staat symbool voor de wijze waarop de gemeente met inwoners samenwerkt. De inwoners nemen een initiatief, de gemeente geeft ondersteuning, zodat er een gezamenlijke oplossing mogelijk wordt. Zo wil Sybrig in samenwerking met inwoners de komende jaren meer collectieve voorzieningen van de grond te krijgen. Bij alle activiteiten staat preventie centraal, vooral als het gaat om zaken die kwetsbare inwoners raken. “We zoeken daarvoor contact met inwoners, want zij hebben zelf een hoop ideeën”, zegt Sybrig.

‘Laatst had een inwoner binnen negen dagen een rolstoel, maar de beschikking moest nog komen’
Klaas Osinga, teamleider gebiedsdienst Noordwolde

Ze kunnen bijvoorbeeld boodschappen doen of ouderen gezelschap houden om te voorkomen dat zij te snel naar de professionele dagopvang moeten. “We onderzoeken met de aanbieders hoe mensen meer in hun eigen netwerk opgevangen kunnen worden. Dit zien wij als onze gezamenlijke verantwoordelijkheid.”
Sybrig gaf ook de aanzet om werkzoekenden persoonlijk op te zoeken, die in de loop der tijd bij de gemeente uit beeld waren geraakt. “Stap voor stap hebben activeringscoaches en vlechtwerkers deze mensen opgezocht, zodat we weer weten wie ze zijn en wat er speelt. Op deze manier kunnen we betere verbindingen leggen en hun casussen overdragen aan andere professionals.”

KOSTENBATENANALYSE
Niet alleen dichtbij de burger, maar ook zo praktisch mogelijk. Dat is hoe Sybrig het hier het liefst ziet. Soms worden de regels overtreden, bijvoorbeeld met uitkeringen. Dan wordt er eerder naar een gezamenlijke oplossing gezocht dan een sanctie uitgedeeld. Sybrig: “Als we constateren dat een inwoner fraudeert, benoemen we dat. We negeren het dus niet, maar delen geen sanctie uit als dat contraproductief werkt. We begeleiden zo’n inwoner liever om de zaak weer op orde te krijgen, zodat de fraude stopt.”
Ook bij de aanpak van schulden staan preventie en vroegsignalering voorop. In samenwerking met de woningbouwvereniging gaan de vlechtwerkers op huisbezoek als er twee maanden huurachterstand is. In het gesprek proberen ze te achterhalen wat er aan de hand is. Bij financiële problemen spelen bijna altijd ook andere zaken mee, zoals verslaving, mishandeling en psychiatrische ziektebeelden.
In de gemeente zijn nu bijna geen woninguitzettingen meer. “We maken een kostenbatenanalyse”, zegt Klaas Osinga, teamleider gebiedsdienst Noordwolde. “Dan kom je al snel tot de conclusie dat een woninguitzetting eigenlijk niet te betalen is. De kinderen moeten naar de pleegzorg, de ouders moeten ergens onderdak vinden. Dat doen we dus niet meer.”

ONEIGENLIJK GEBRUIK
Kosten moeten in verhouding staan tot de opbrengsten. Weststellingwerf heeft grotendeels een streep gezet door het werken met de persoonsgebonden budgetten (pgb’s), omdat er veel oneigenlijk gebruik werd gesignaleerd. Pgb’s zijn daarom alleen nog beschikbaar voor mensen die een eigen netwerk van hulp hebben georganiseerd of om een andere reden een uitzonderingspositie hebben. De rest kan kiezen uit verschillende vormen van zorg in natura.
Een heldere keuze, waar inwoners juist bij gebaat zijn, vindt Sybrig. “We hebben als gemeente contracten met 120 partijen, waaruit burgers een keuze kunnen maken. Samen met de vlechtwerker kies je zorg die bij jou past, dus daar heb je je eigen stem in. Wij nemen de administratieve rompslomp over. Daarmee maken we het de mensen juist gemakkelijker.”
Weststellingwerf loopt graag voorop in het sociaal domein. Ook dat is een keuze waar Sybrig zich sterk voor maakt: niet aarzelen, maar alert zijn en snel inspelen op nieuwe ontwikkelingen. De in januari 2019 gewijzigde meldcode voor huiselijk geweld en kindermishandeling blijft hier niet liggen, maar wordt meteen ingevoerd. Het gevolg is dat Weststellingwerf vaak gevraagd wordt voor pilots en het delen van de opgedane ervaringen met andere gemeenten.
Als medewerkers signaleren dat bepaalde problemen vaker voorkomen, ontwikkelen zij zelf trainingen om daar snel op te kunnen inspelen. Denk bijvoorbeeld aan een weerbaarheidstraining voor eenzame jongeren en een training ‘Ontdek je Talent’ voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Het motto is: niet afwachten, maar zelf doen. “Als kleine plattelandsgemeente kunnen we dat wel makkelijker doen dan in grote steden”, zegt Klaas. “We maken hier net zo goed extreme zaken mee, maar het zijn op zichzelf staande kwesties. Dat maakt het wel behapbaar.”

HOGE WERKDRUK
Professionals moeten ‘doen wat nodig is’. Daarmee geven ze zelf vorm aan de inhoud van hun werk. Toch merkte Sybrig dat medewerkers daarin vastliepen. “De vlechtwerkers hadden een veel te hoge werkdruk, maar de oorzaken waren voor ons ongrijpbaar”, vertelt ze. Op hun verzoek voegde ze een senior medewerker aan het team toe, die met iedereen de caseload doorneemt. “Mensen vinden het fijn als een senior af en toe meekijkt.”
De gedragswetenschapper die de gemeente hiervoor inschakelde, bedacht een methode om de caseload te bepalen om zo tot een acceptabele werklast te komen. De caseload is nu ingedeeld in lichte, middelgrote en zware casussen. Jurre, zelf een van de nieuwe senior medewerkers, zag hoe zijn teamleden soms te veel de problemen ingezogen werden. Of ze waren te veel bezig met één gezin waarvoor ze de regie voeren. “Soms is het beter om een casus af te sluiten en ruimte te maken voor een nieuwe zaak. Daarmee proberen we houvast te creëren.”

ROLSTOEL
Wat zijn de opbrengsten van de nieuwe aanpak? Weststellingwerf heeft geen wachtlijsten, maar kan de resultaten nog niet hard aantonen. “Ons bestaansrecht is preventief werken, maar juist die opbrengst is moeilijk aan te tonen”, zegt Sybrig. “We werken wel met de zelfredzaamheidsmatrix. Dit diagnose-instrument kunnen we ook gebruiken als toets, zodat we meer inzicht krijgen in de aanpak.”
“We zijn niet zo methodisch en leggen niet systematisch alles vast”, zegt Klaas. “Dat zouden we best willen, maar we zijn er niet zo goed in. Laatst hoorde ik dat een inwoner binnen negen dagen een rolstoel had, maar de beschikking moest nog komen. Ik zie daarin vooral bevlogenheid bij onze teamleden: ze gaan het gewoon regelen.”
Weststellingwerf heeft geen masterplan, wel een ontwikkelingsrichting. Dat helpt om de focus te houden, bijvoorbeeld bij het streven om zo laagdrempelig mogelijk te zijn. In Noordwolde heeft het gebiedsteam een eigen inloopruimte in ’t Buurthuus, wat prima bevalt. Maar in Wolvega zat het anders. De lokale afdeling van de LFB, de belangenvereniging van mensen met een verstandelijke beperking, liet weten dat het gemeentehuis in Wolvega voor hun leden te groot en te afstandelijk was.
Daarom heeft de gemeente nu een nieuw onderkomen gehuurd voor het gebiedsteam, pal naast het gemeentehuis. De nieuwe locatie krijgt een uitnodigende warme uitstraling, zodat inwoners hier voortaan gemakkelijker binnenlopen. Dat sluit immers aan bij een van de basiskeuzes: laagdrempeligheid. “We werken toe naar een ideale situatie, al ziet die er telkens wisselend uit”, zegt Sybrig. “Daarbij markeren we de genomen treden. Met iedere nieuwe trede komen we op een hoger niveau, net zoals op een wenteltrap.”

Op de foto:  Sybrig Sytsma