DRONTEN
MÉT MENSEN PRATEN, IN PLAATS VAN OVER HEN

Denken vanuit de inwoner, zelfredzaamheid, ruimte geven en resultaatgerichtheid. Dat zijn de pijlers van de nieuwe werkwijze in het sociaal domein van de gemeente Dronten. Zij legt de verantwoordelijkheden bij de inwoners, professionals en deskundige maatschappelijke partners. Over de kunst van het loslaten.

Anders handelen begint met anders dénken: denken vanuit de inwoner. Maar als gemeenteambtenaar heb je dat niet van de ene op de andere dag in de vingers. Monique van Esterik (directeur sociaal domein) en Karel van Erp (teammanager beleid) geven hun medewerkers daarom volop de ruimte om te experimenteren. “Elke keer weer moeten zij het lef opbrengen op onderzoek uit te gaan als ze het even niet meer weten. Het is bijzonder om te zien dat ze die ruimte ook nemen.” Als leidinggevenden geven ze de kaders aan. “Medewerkers gedijen het meest in een grasveld met een hek eromheen”, zegt Monique. “Maar soms weten wij het evenmin en moeten wij ook ruimte van onze mensen krijgen om te voelen waar het hek staat.”

BESLOTEN GESPREK
Een van die medewerkers is Nelleke van Os, gids bij de gemeente Dronten (40.000 inwoners). In die rol geeft ze toegang tot de zorg en werkt ze zoveel mogelijk integraal volgens het principe ‘één gezin, één plan, één regisseur’. De aparte gidsen voor jeugdhulp, Wmo en Participatiewet werken in Dronten samen in één team.

DIT DOET DE GEMEENTE
DRONTEN NIET MEER:

  • Bestuurlijk aanbesteden. Dronten is van ruim honderd aanbieders teruggegaan naar enkele tientallen partijen bij de inkoop van Wmo en jeugdhulp.
  • Alleen de cijfers laten zien: Dronten combineert cijfers met het verhaal erachter.
  • Plannen maken voor de inwoner. Dronten maakt ze nu mét de inwoner.
  • Tegen de partnerorganisaties zeggen hoe het moet, maar wel: aangeven wat of welke resultaten de gemeente wil zien.

‘Na een netwerkgesprek van vier uur liepen moeder en zoon gearmd naar buiten. Magisch’
Nelleke van Os, gids

SUCCESFACTOREN:

  • Ga uit van de logica en belevingswereld van de inwoner.
  • Onderhoud korte lijnen met partnerorganisaties en trek samen op.
  • Kijk naar verbreding van het sociaal domein met de Omgevingswet.
  • Investeer in nulmetingen, resultaatgerichte afspraken en monitoring.
  • Maak het mogelijk dat partners met elkaar aan resultaten werken vanuit hun eigen verantwoordelijkheid.
  • Laat indicatoren leven door het verhaal uit de praktijk erbij te vertellen.
  • Zoek in alle samenwerkingsverbanden naar een goede balans tussen ruimte geven en sturen.
  • Durf te experimenteren en geef vertrouwen. Laat toe dat er fouten worden gemaakt.
  • Betrek inwoners, partners en bestuur actief bij het samenwerkingsproces.
  • Organiseer collectieve projecten voor vraagstukken die een grotere groep inwoners raken.
  • Begin gewoon en kijk wat werkt.

Nelleke is een van de zes ambassadeurs van de nieuwe werkwijze om het netwerk een prominente rol te geven in vraagstukken van inwoners. Dat gaat lang niet altijd gemakkelijk, vertelt ze. “Zo wilde een moeder eens beslist niet komen opdraven bij het netwerkgesprek dat we hadden georganiseerd met haar achttienjarige zoon. Hun relatie was ernstig verstoord. Uiteindelijk kwam ze toch.” De gidsen hielpen het gesprek op gang te brengen en de kaders te bespreken met de moeder en anderen uit het sociale netwerk. Daarna liepen de professionals naar buiten: het gesprek zelf vond plaats in besloten kring. Het idee was dat de betrokkenen er zo hun eigen invulling aan konden geven.
Nelleke: “Aanvankelijk voelde het onwennig om niet meer het gesprek te leiden en de groep achter te laten. Nu sta ik vierkant achter deze aanpak. Wij kunnen suggesties doen, maar het draagvlak voor ‘eigen’ oplossingen is veel groter. Moeder en zoon waren maar liefst vier uur in gesprek met hun netwerk. Daarna liepen ze gearmd naar buiten. Daarmee was nog niet alles opgelost, maar ze zijn wel in beweging gekomen. Magisch.”

WAKKER LIGGEN
Dronten werkt sinds 2018 volgens deze aanpak, die de ‘Nieuwe Route’ heet. Hierbij heeft de gemeente zich laten inspireren door het gedachtegoed van organisatiepsycholoog Anke Siegers: plannen maken mét de mensen die wakker liggen van de problemen, in plaats van vóór deze mensen.
Kaders stellen en ruimte geven voor eigen oplossingen: begrippen die in Dronten op alle niveaus terugkomen. In het begin vinden inwoners het vaak behoorlijk irritant dat de gemeente niet meteen vertelt wat de oplossingsrichtingen zijn. Achteraf zijn ze er juist blij om, blijkt uit de persoonlijke ervaringen die de gemeente met behulp van storytelling in kaart brengt. “Dan vinden ze het echt fijn om mee te praten”, zegt teammanager Ineke Brust. “In plaats van dat wij gaan bedenken hoe wij een gezin weer op het goede spoor krijgen, krijgen ze nu zelf die ruimte.”

VERTROUWEN
Dronten bouwt vertrouwen op bij inwoners, partners, de raad en de eigen professionals. Sinds 2015 werkt de gemeente intensief samen met het welzijnswerk, zorgorganisaties, onderwijs en andere maatschappelijke instellingen. De basis daarvoor werd gelegd op bouwbijeenkomsten, waarbij de gemeente haar visie samen met inwoners en maatschappelijke partners uitwerkte in een nieuwe werkwijze. Ook raadsleden konden aanschuiven. Alle partijen leverden als gelijkwaardige partners hun inbreng. “We beseften dat we er niet alleen voorstonden en dat we het samen konden oppakken”, vertelt Denise Caljé, programmamanager sociaal domein. 

‘Wij bepalen waartoe en waarheen, de oplossingen komen van anderen’
Monique van Esterik, directeur sociaal domein

Levensloopregisseur voorkomt dat gezin ontspoort

Een nieuwe school, een baby erbij of het overlijden van opa. Voor een kind met autisme zijn dat ingrijpende veranderingen, die vaak tot grote spanningen leiden in het hele gezin. “Als een gezin in zo’n situatie doormoddert, dan is de uitkomst  voorspelbaar”, zegt beleidsmedewerker Eline Maas. “Denk aan langdurige hulpverlening met weinig vooruitgang en ouders die niet meer kunnen en willen meewerken. En als de bom barst, volgt vaak ook nog een echtscheiding. Vroege ondersteuning is daarom belangrijk, want anders is er al te veel gebeurd in het gezin.” Uit onvrede over de jeugdvoorzieningen trokken enkele gezinnen bij de gemeente aan de bel. Dat signaal leidde tot een pilot met een levensloopregisseur, die in het najaar van 2017 van start ging. Deze levensloopregisseur is gespecialiseerd in autisme en begeleidt de deelnemende gezinnen bij ingrijpende veranderingen. Eline: “Zij kent het hele terrein rond autisme, weet wat er speelt in gezinnen en brengt partijen bij elkaar. Ze doet voorstellen voor maatwerk, zoals jeugdhulp of een schoonmaakhulp die het gezin tijdelijk ontlast. Of advies aan de voetbaltrainer hoe hij een kind met autisme goed kan begeleiden.”De levensloopregisseur blijft betrokken bij het gezin, ook als het kind achttien wordt en ondersteuning krijgt vanuit de Wmo. Ze kijkt steeds vooruit welke belangrijke gebeurtenissen er te verwachten zijn en werkt samen met de partners om dit in goede banen te leiden. Het gezin blijft eigenaar van het plan, maar kan altijd contact opnemen met de levensloopregisseur als het niet goed loopt. “Het hele gezin is het uitgangspunt, niet alleen het kind met autisme”, zegt Eline, die blij is met deze oplossing. “De ouders hebben het gevoel dat ze het niet alleen hoeven te doen. Ze ervaren het als een enorme geruststelling dat spanningen bij veranderingen normaal zijn. Alleen al een vast aanspreekpunt geeft hun rust.”

Slimme pas 

Jolanda de Groot (gefingeerde naam) wil haar twee jongens aanmelden voor de voetbalvereniging. Omdat zij afhankelijk is van een uitkering, kan zij de contributie via de gemeente vergoed krijgen. Maar dan moet ze wel het bedrag eerst zelf voorschieten en de rekening bij de gemeente inleveren voor terugbetaling. Die drempel is voor haar te hoog. De oplossing? Een slimme verbinding met de ‘Pas van Dronten’. Op deze pas stort de gemeente de toegankelijkheidsbijdrage waar Jolanda recht op heeft. Zo kan ze de voetbalvereniging rechtstreeks betalen, evenals andere uitjes voor haar kinderen. Voor stigmatisering hoeft ze niet bang te zijn, want de pas is er voor alle Drontenaren. Zij kunnen de pas gebruiken voor voordeelacties voor producten, cursussen en andere aanbiedingen. De middenstand profiteert ervan, want de pas is alleen te besteden bij lokale winkeliers of horecagelegenheden.
Stap voor stap heeft Dronten het aantal toepassingen van de pas uitgebreid. Omdat Jolanda voor haar zieke ouders zorgt, krijgt ze bijvoorbeeld ook het mantelzorgcompliment op de pas gestort. Ze kan de pas ook gebruiken voor de vrijwillige ouderbijdrage van de basisschool. Vrijwillig of niet, voorheen voelde ze zich toch onder druk gezet om deze bijdrage voor schoolreisjes en excursies te voldoen, ook al had ze daarvoor het geld niet. Nu de gemeente het bedrag op haar pas zet, kan ze de bijdrage direct overmaken aan de school. En dankzij de pas kan de gemeente nieuwe partners vinden om meer mensen met geldzorgen te bereiken.

Zo ontstond de ‘Dronter Koers’, waarbij een nieuw samenwerkingsproces is opgesteld met de inwoner als uitgangspunt. Hoe komt de inwoner binnen? Hoe wordt hij verder geholpen? Wat is ieders rol? “Door de hoge werkdruk zitten we snel in het hier en nu”, zegt Monique. “Onze rol is dan om er weer even ‘boven te hangen’ en scherp te zijn op de bedoeling. Hierbij is het zoeken naar de efficiënte balans tussen maatwerk en gelijke behandeling.” Nadat de gemeente een paar jaar ervaring had opgedaan met de ‘Dronter Koers’, volgden eind 2017, begin 2018 nogmaals gemeenschappelijke gesprekken met alle partners. Deze evaluatie leidde tot de ‘Maatschappelijke Agenda 2019-2022’, die net als de ‘Dronter Koers’ breed wordt gedragen. Met deze bijgestelde koers bouwt Dronten voort op innovatie en slimmer en efficiënter samenwerken. Daarnaast kiest de gemeente voor een verschuiving van zware naar lichte ondersteuningsvormen voor inwoners.
Dit leidde tot een werkwijze die laagdrempeligheid koppelt aan eigen verantwoordelijkheid van de direct betrokken samenwerkingspartners of bewoners(groepen). De ene keer heeft de gemeente de rol van financier of regisseur, de andere keer die van initiatiefnemer, verbinder of begeleider. Denise: “Wij zien onszelf nu veel meer als een van de partners. Daarbij blijft het onze uitdaging om de inwoners en partners in actie te laten komen.”

DWARSVERBINDING
Dronten benadert het sociaal domein vanuit een breed perspectief. Dat betekent dat ook openbare gezondheidszorg, leerplicht en andere werkterreinen er nadrukkelijk bij horen. Straks komt daar wellicht ook nog de Omgevingswet bij. Juist met slimme dwarsverbindingen tussen bijvoorbeeld sport, onderwijs en cultuur wil de gemeente meer mogelijk maken voor inwoners. Dronten heeft vijf thema’s vastgesteld: zelfredzaamheid en eigen mogelijkheden, participatie, opvoeden en opgroeien, gezonde leefstijl en leefbaarheid en veiligheid.
Omdat de gemeente resultaatgerichtheid belangrijk vindt, heeft zij de themaplannen gekoppeld aan 25 concrete resultaten. Om deze opbrengsten te volgen, heeft ze een nulmeting gedaan en bijbehorende resultaatindicatoren opgesteld. Ook dat laatste deed Dronten samen met de partners. “We kunnen het wel zelf bedenken, maar het was veel effectiever om het vraagstuk bij onze partners te leggen”, zegt Karel. “Ook dát is de kunst van het loslaten.”
Deze meetgegevens combineert de gemeente met persoonlijke verhalen. Monique: “Onze gemeenteraad hecht aan cijfers, maar waardeert het achterliggende verhaal nog veel meer. We halen daarom bijzondere cases op, die we in de raad vertellen. Deze verhalen laten zien hoe ingewikkeld de praktijkgevallen zijn en wat we ermee doen.”

POLITIEK
De raad en wethouders moesten bij deze aanpak meer overlaten aan de netwerkpartners. Daarvoor was wederom vertrouwen nodig. Telkens praatten de ambtenaren het college en de raad op informele wijze bij tijdens aparte bijeenkomsten. “De raad en het college hebben best een uitdagende rol”, vindt Denise. “Onze partners hebben immers de themaplannen gemaakt, samen met de burgers. Als iets zo nadrukkelijk van onderop ontstaat en zoveel draagvlak heeft, is het lastig om daar als raads- en collegeleden nog veel aan te veranderen.” De politiek geeft dat vertrouwen. De raad steekt zelfs vanuit de algemene middelen voor drie jaar veel extra geld in het sociaal domein om de tekorten op te vangen. Op andere terreinen moest er worden bezuinigd, maar de raad sprak uit dat armoedebeleid en preventie overeind blijven.

VOEDSELBANK
Een van de ambities is om het aantal mensen met schulden fors te verminderen, evenals het aantal kinderen dat in armoede opgroeit. Ook wil Dronten het aantal gebruikers van de minimavoorzieningen met 10 procent verhogen ten opzichte van de nulmeting. Vroegsignalering en preventie staan hierbij hoog op de agenda.
De gemeente vindt het moeilijk om de mensen te vinden die in aanmerking komen voor de beschikbare voorzieningen. Mensen schamen zich voor hun financiële problemen en komen er niet snel voor uit, zelfs niet bij de Voedselbank. “Onze maatschappelijk werkers hielpen mensen aanvragen te doen en formulieren in te vullen, maar toch kwamen de formulieren nooit bij de gemeente terecht”, vertelt Marlies Wessels, beleidsmedewerker financiële zelfredzaamheid. Nu Dronten hulp zoekt bij de samenwerkingspartners, lukt het een stuk beter. “Deze organisaties komen overal en zien mensen die wij nog niet kennen”, zegt Marlies. “Daardoor komen we elke keer een stap verder.”
De gemeente verzorgt trainingen voor de medewerkers van de partnerorganisaties en verstrekt goede informatie over hoe zij aan vroegsignalering kunnen doen. “We veranderen als gemeente bovendien niet iedere twee jaar van koers”, zegt Denise. “Dat helpt enorm. Door de inzet van een netwerkregisseur armoede zorgen we ook dat het onderwerp bij onze partners op de agenda blijft staan.”

GEZINNEN MET KANKER
In de nabije toekomst wil Dronten nog meer vanuit de blik van de inwoners kijken, en nog strakker ‘van buiten naar binnen’ werken. De belangrijkste ambitie is om de beweging naar voren te maken: meer preventief werken en meer collectieve oplossingen verzinnen. En nog slimmer zijn. “We geloven hier echt in”, zegt Denise. “Zo kunnen we erger voorkomen en vaak kosten besparen. Dit willen we bijvoorbeeld doen door eerder contact te zoeken met gezinnen waarvan we weten dat zij een moeilijke tijd tegemoet gaan.”
Zo heeft Dronten een project opgezet voor kinderen uit gezinnen waar een van de ouders kanker heeft. Samen met de maatschappelijke partners bouwt de gemeente aan een netwerk om deze kinderen in een vroeg stadium te ondersteunen. Hoe langer een gezin zelf de ballen in de lucht probeert te houden, hoe groter de kans dat er psychische problemen of spanningen ontstaan. Met vroegtijdige ondersteuning en communicatie over het lokale aanbod aan huisarten, ziekenhuizen en andere verwijzers hoopt de gemeente dat te voorkomen. Zo wil zij de lasten voor zowel het gezin als de gemeente drastisch beperken.

DIENEND LEIDERSCHAP
Wat heeft de ‘Dronter Koers’ tot nu toe opgeleverd? Volgens Monique weet de gemeente na enkele jaren samenwerken en uitproberen beter wat wel werkt en wat niet. “Werkt iets niet, dan durven we gemakkelijk afscheid te nemen. Zo zijn we bijvoorbeeld afgestapt van bestuurlijk aanbesteden, omdat het erg lastig was voor bewoners om te kiezen uit zoveel partijen. We werken nu met minder partijen, vanuit het plan van de inwoner.” Karel vindt dat de organisatie resultaatgerichter werkt. “Dat verwachten we ook van de zorgpartijen. Je kunt dat zakelijk noemen, maar ik vind het professioneel. Dat betekent vragen stellen en voelen wat er speelt.”
Door het onderlinge vertrouwen laten Monique en Karel zelf eveneens meer over aan anderen. “We laten ons leiden door het gedachtegoed van dienend leiderschap”, zegt Monique. “Omdat we veel geïnvesteerd hebben in het creëren van vertrouwen, is het mogelijk om mensen echt de ruimte te geven.”
Bij de omgang met partners en inwoners doen ze steeds dezelfde dingen: ruimte geven en sturen van onderop. Monique: “Wij bepalen waartoe en waarheen en stellen de kaders. De oplossingen komen van anderen. Soms komt er een andere oplossing uit de bus dan ik bedoeld had. Dan zeg ik niet dat de oplossing niet deugt, maar kijk ik of ik de juiste kaders heb meegegeven.”

‘Resultaatgerichtheid verwachten we ook van de zorgpartijen. Je kunt dat zakelijk noemen, maar ik vind het professioneel’
Karel van Erp, teammanager beleid

Op de foto:  Monique van Esterik